DIKSHA: AI-सक्षम डिजिटल शिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांसाठी नवे पर्व; 135 भाषांमध्ये उपलब्ध लाखो शैक्षणिक साधने
नवी दिल्ली: भारतातील शालेय शिक्षण अधिक आधुनिक, सर्वसमावेशक आणि तंत्रज्ञानाधारित करण्याच्या उद्देशाने शिक्षण मंत्रालयाची DIKSHA (Digital Infrastructure for Knowledge Sharing) ही राष्ट्रीय डिजिटल शिक्षण प्रणाली सातत्याने अधिक सक्षम होत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित नव्या सुविधांमुळे विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालकांसाठी शिक्षण अधिक सुलभ, वैयक्तिक आणि परिणामकारक बनत आहे. शिक्षण मंत्रालयाने नुकत्याच प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार DIKSHA आता "One Nation, One Digital Platform" या संकल्पनेला अधिक बळकट करत देशातील सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये डिजिटल शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध करून देत आहे.
प्रमुख मुद्दे
- AI-सक्षम DIKSHA प्लॅटफॉर्म अधिक सक्षम.
- 3.73 लाखांहून अधिक डिजिटल शैक्षणिक संसाधने.
- 7,777 Energized Textbooks उपलब्ध.
- 135 भाषांमध्ये अभ्यास साहित्य.
- ASK DIKSHA, Read Aloud, Chapter Summary, Podcasts यांसारख्या AI सुविधा.
- इयत्ता IX आणि X साठी PAL अभ्यासक्रम.
- शिक्षक, विद्यार्थी आणि पालकांसाठी एकात्मिक डिजिटल शिक्षण व्यवस्था.
DIKSHA म्हणजे काय?
DIKSHA ही शिक्षण मंत्रालयाची राष्ट्रीय डिजिटल शिक्षण व्यासपीठ (Platform) असून तिची निर्मिती विद्यार्थी, शिक्षक आणि शिक्षण व्यवस्थेशी संबंधित सर्व घटकांसाठी करण्यात आली आहे. 2017 मध्ये सुरू झालेल्या या प्लॅटफॉर्मचे संचालन NCERT आणि CIET यांच्या सहकार्याने केले जाते. PM e-Vidya उपक्रमाचा हा महत्त्वाचा भाग असून देशभरातील शालेय अभ्यासक्रमाशी संबंधित डिजिटल सामग्री एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून देण्याचे काम DIKSHA करते.
AI मुळे शिक्षण अधिक स्मार्ट
DIKSHA मध्ये आता अनेक AI-सक्षम सुविधा जोडण्यात आल्या आहेत. त्यामध्ये:
- ASK DIKSHA द्वारे प्रश्नोत्तर सुविधा
- Multilingual Translation
- Read Aloud
- Chapter Summaries
- शैक्षणिक Podcasts
- Personalised Learning
या सुविधांमुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या गतीने अभ्यास करता येतो. अवघड विषय समजून घेणे, धड्यांचा सारांश मिळवणे आणि भाषेची अडचण दूर करणे अधिक सोपे झाले आहे.
लाखो डिजिटल शैक्षणिक संसाधने
शिक्षण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार DIKSHA वर सध्या:
- 3.73 लाखांहून अधिक ई-कंटेंट
- 7,777 Energized Textbooks
- 135 भाषांमध्ये सामग्री (128 भारतीय + 7 परदेशी भाषा)
उपलब्ध आहे. त्यामुळे देशातील विविध भाषिक पार्श्वभूमीच्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या पसंतीच्या भाषेत दर्जेदार शैक्षणिक साहित्य सहज मिळते.
गणित आणि विज्ञानासाठी विशेष PAL अभ्यासक्रम
इयत्ता नववी आणि दहावीतील विद्यार्थ्यांसाठी गणित आणि विज्ञान विषयांमध्ये Personalised Adaptive Learning (PAL) अभ्यासक्रम उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या पद्धतीनुसार प्रणाली त्यांना सराव प्रश्न, मार्गदर्शन आणि पुढील अध्ययनासाठी योग्य सामग्री सुचवते. त्यामुळे शिकण्याची प्रक्रिया अधिक परिणामकारक ठरते.
विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढला
DIKSHA वरील वापरकर्त्यांचा सरासरी सहभाग (Average User Engagement) 44 मिनिटांपर्यंत वाढल्याचे शिक्षण मंत्रालयाने नमूद केले आहे. यावरून डिजिटल शिक्षणाविषयी विद्यार्थ्यांचा वाढता कल आणि प्लॅटफॉर्मवरील उपयुक्त सामग्रीची लोकप्रियता स्पष्ट होते.
केवळ विद्यार्थ्यांसाठीच नाही
DIKSHA हा प्लॅटफॉर्म केवळ विद्यार्थ्यांसाठी मर्यादित नाही. शिक्षकांसाठीही येथे:
- प्रशिक्षण अभ्यासक्रम
- अध्यापन साहित्य
- डिजिटल मूल्यांकन साधने
- प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम
उपलब्ध आहेत. पालकांनाही मुलांच्या अभ्यासात मदत करणारी विविध साधने या प्लॅटफॉर्मवर मिळतात.
QR कोडद्वारे सोपा अभ्यास
NCERT आणि विविध राज्य मंडळांच्या पाठ्यपुस्तकांमधील QR कोड स्कॅन करून संबंधित धड्यांचे व्हिडिओ, अॅनिमेशन, प्रश्नसंच, कार्यपत्रिका आणि इतर डिजिटल सामग्री विद्यार्थ्यांना त्वरित मिळते. त्यामुळे पुस्तक आणि डिजिटल शिक्षण यांचा प्रभावी संगम साधला जात आहे.
सर्वसमावेशक शिक्षणावर भर
DIKSHA मध्ये दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी Text-to-Speech, भारतीय सांकेतिक भाषा (ISL), DAISY Format, ऑडिओ संसाधने आणि इतर सहाय्यक सुविधा उपलब्ध आहेत. तसेच इंटरनेट नसतानाही काही सामग्री डाउनलोड करून ऑफलाइन वापरण्याची सुविधाही उपलब्ध आहे.
डिजिटल शिक्षणातील भारताची मोठी झेप
राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP 2020) आणि डिजिटल इंडिया अभियानाशी सुसंगत असलेला DIKSHA प्लॅटफॉर्म देशभरातील विद्यार्थ्यांना समान दर्जाचे शिक्षण उपलब्ध करून देण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बहुभाषिक शिक्षण आणि आधुनिक डिजिटल साधनांचा वापर करून भारत अधिक सक्षम, समावेशक आणि भविष्याभिमुख शिक्षण व्यवस्था उभारण्याच्या दिशेने पुढे जात आहे.
DIKSHA प्लॅटफॉर्मबद्दल तुमचे मत काय? ही माहिती विद्यार्थ्यांपर्यंत आणि शिक्षकांपर्यंत नक्की शेअर करा.
हे सुद्धा वाचा
