बेन्नाळीचा ‘सोन्याचा गणपती’ : मातीच्या मूर्तीमध्ये जपला जातोय १५० वर्षांचा सांस्कृतिक वारसा
गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने बेन्नाळी गावातील ‘सोन्याचा गणपती’ची परंपरा दरवर्षी पाळली जाते. मातीपासून तयार केलेली मूर्ती आणि तिच्यावर केलेली सोनेरी कागदाची सजावट हे या परंपरेचे प्रमुख वैशिष्ट्य असल्याचे स्थानिक रहिवासी सांगतात.
ही परंपरा साधारण १५० वर्षांपासून सुरू असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते. या कालावधीची स्वतंत्र ऐतिहासिक कागदपत्रांद्वारे पुष्टी झालेली नाही. गावातील वडीलधारी मंडळी आणि संबंधित कुटुंबांच्या मौखिक माहितीनुसार, ही प्रथा साधारण सहा पिढ्यांपासून सुरू आहे.
या परंपरेशी साधारण ६० पाटील कुटुंबे जोडलेली असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते. या कुटुंबांसाठी गणपतीच्या मूर्ती तयार करण्याचे काम पूर्वी संतराम कुंभार आणि गोपाळ कुंभार तुकाराम कुंभार करत असत. सध्या जनाबाई कुंभार आणि त्यांची मुलगी ज्योती कुंभार हे काम पुढे नेत असल्याचे सांगितले जाते.
‘सोन्याचा गणपती’ नावामागची ओळख
बेन्नाळी गावात या पारंपरिक गणपतीच्या मूर्तीला स्थानिक पातळीवर ‘सोन्याचा गणपती’ या नावाने ओळखले जाते. मूर्ती मातीपासून तयार केली जाते आणि तिच्या वरच्या भागावर सोनेरी रंगाचा कागद चिकटवून सजावट केली जाते.
या सजावटीमुळे मूर्तीला ‘सोन्याचा गणपती’ असे नाव रूढ झाले असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते. या नावामागील स्वतंत्र ऐतिहासिक कारणमीमांसा किंवा प्राचीन आख्यायिका उपलब्ध असल्याची नोंद सध्या आढळत नाही.
बाजारात उपलब्ध असलेल्या आधुनिक मूर्तींपेक्षा या मूर्तीची निर्मिती आणि सजावट करण्याची पद्धत वेगळी आहे. मातीची निवड, मूर्ती घडवणे, ती वाळवणे आणि सोनेरी कागदाची सजावट करणे या प्रक्रियेत पारंपरिक कारागिरीचा वापर केला जातो.
साधारण १५० वर्षांची परंपरा : मौखिक माहितीतून समोर आलेला इतिहासबेन्नाळीतील या गणपती परंपरेचा इतिहास साधारण १५० वर्षांपूर्वीपर्यंत जात असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते. परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या वर्षी झाली, याची अधिकृत नोंद उपलब्ध नसल्याचे सांगितले जाते.
गावातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि संबंधित कुटुंबांच्या आठवणींनुसार, ही परंपरा पिढ्यान्पिढ्या सुरू आहे. मात्र, तिच्या कालावधीची आणि सुरुवातीची स्वतंत्र ऐतिहासिक पडताळणी झालेली नाही.
या परंपरेची सुरुवात, मूर्तीचे पूर्वीचे स्वरूप आणि सजावटीतील बदल याबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी स्थानिक कुटुंबांच्या मुलाखती, जुन्या छायाचित्रांचा शोध आणि उपलब्ध कागदपत्रांचे संकलन आवश्यक ठरू शकते.
एका कुंभार कुटुंबाच्या हातून पुढे जाणारा वारसा
या परंपरेत मूर्ती तयार करण्याचे काम कुंभार कुटुंबाकडे असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते.
पूर्वी संतराम कुंभार आणि गोपाळ कुंभार तुकाराम कुंभार हे पारंपरिक गणपतीच्या मूर्ती तयार करत असत. सध्या जनाबाई कुंभार आणि त्यांची मुलगी ज्योती कुंभार हे काम पुढे नेत असल्याचे सांगितले जाते.
मातीपासून गणपतीची मूर्ती तयार करण्यासाठी मातीची निवड, तिची तयारी, मूर्तीला आकार देणे, ती वाळवणे आणि सजावट करणे या टप्प्यांचा समावेश असतो. या प्रक्रियेची सविस्तर माहिती संबंधित कारागिरांच्या मुलाखतीतून मिळू शकते.
गावातील पाटील कुटुंबे दरवर्षी याच कुटुंबाकडून मूर्ती घेत असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते. त्यामुळे मूर्ती तयार करण्याचे कौशल्य आणि या परंपरेशी संबंधित काम एका पिढीकडून पुढील पिढीकडे गेले आहे.
६० पाटील कुटुंबांचा सहभाग
बेन्नाळी गावातील साधारण ६० पाटील कुटुंबे या पारंपरिक गणपती उत्सवाशी जोडलेली असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते. गणेश चतुर्थीच्या दिवशी या कुटुंबांमध्ये ‘सोन्याचा गणपती’ची स्थापना केली जाते.
प्रत्येक कुटुंबातील पूजा, आरास आणि उत्सवाची पद्धत वेगळी असू शकते. मात्र, मूर्तीची परंपरा या कुटुंबांमध्ये समान असल्याचे सांगितले जाते.
बाजारात विविध प्रकारच्या गणपतीच्या मूर्ती उपलब्ध असतानाही संबंधित कुटुंबे पारंपरिक मातीच्या मूर्तीचा वापर करतात, अशी माहिती स्थानिक रहिवाशांनी दिली आहे. या प्रथेचे कारण श्रद्धा, कौटुंबिक परंपरा किंवा स्थानिक संबंध यांपैकी कोणते आहे, याची स्वतंत्र नोंद उपलब्ध नाही.
गणेश चतुर्थीपासून विसर्जनापर्यंतची पद्धत
बेन्नाळीतील ‘सोन्याचा गणपती’ची स्थापना गणेश चतुर्थीच्या दिवशी केली जाते. या दिवशी पूजा, आरती आणि नैवेद्याचे विधी केले जातात.
या मूर्तींचे विसर्जन साधारण ७, ९ किंवा ११ दिवसांनी केले जाते, अशी माहिती स्थानिक रहिवाशांनी दिली आहे. विसर्जनाचा कालावधी कुटुंबाच्या धार्मिक पद्धतीनुसार बदलतो, असेही सांगितले जाते.
स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य आणि विसर्जन या विधींमध्ये कुटुंबीय सहभागी होतात. या विधींचे नेमके स्वरूप, विसर्जनाची ठिकाणे आणि सामूहिक कार्यक्रम याबाबत अधिकृत किंवा स्वतंत्र नोंद उपलब्ध नाही.
मातीची मूर्ती आणि पारंपरिक कारागिरी
मातीपासून मूर्ती तयार करणे ही कुंभार समाजाशी संबंधित पारंपरिक हस्तकला आहे. बेन्नाळीतील ‘सोन्याचा गणपती’ मातीपासून तयार केला जातो, अशी माहिती स्थानिकांच्या माहितीनुसार मिळते.
मूर्तीच्या वरच्या भागावर सोनेरी कागदाची सजावट केली जाते. ही पद्धत नेमकी कधीपासून वापरली जाते, याची स्वतंत्र नोंद उपलब्ध नाही. सजावटीत कालांतराने बदल झाले आहेत का, याबाबतही अधिक माहिती संकलित करणे आवश्यक आहे.
मूर्ती तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी माती, तिची तयारी, मूर्ती वाळवण्याची पद्धत आणि विसर्जनानंतरचा पर्यावरणीय परिणाम याबाबत स्वतंत्र माहिती संकलित केल्यास या परंपरेचे अधिक वस्तुनिष्ठ दस्तऐवजीकरण करता येईल.
सांस्कृतिक वारशाची नोंद का महत्त्वाची?
बेन्नाळीचा ‘सोन्याचा गणपती’ ही स्थानिक श्रद्धा आणि परंपरेशी जोडलेली प्रथा असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीतून समोर येते. या परंपरेत पाटील कुटुंबांचा सहभाग तसेच कुंभार कुटुंबाकडून मूर्ती तयार करण्याची परंपरा महत्त्वाची आहे.
या परंपरेचा इतिहास पुढील पिढ्यांपर्यंत जतन करण्यासाठी जुन्या मूर्तींची छायाचित्रे, कुटुंबीयांच्या आठवणी, मूर्ती तयार करण्याची पद्धत आणि संबंधित व्यक्तींच्या मुलाखती यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरू शकते.
विशेषतः जनाबाई कुंभार आणि ज्योती कुंभार यांच्याकडून मूर्ती बनवण्याची परंपरा, तसेच संतराम कुंभार आणि गोपाळ कुंभार तुकाराम कुंभार यांच्या कार्याविषयी उपलब्ध माहिती संकलित झाल्यास या स्थानिक परंपरेचा इतिहास अधिक व्यवस्थितपणे नोंदवता येईल.
यामुळे ‘सोन्याचा गणपती’ ही केवळ धार्मिक परंपरा न राहता बेन्नाळीच्या स्थानिक सांस्कृतिक स्मृतीचा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज म्हणून जतन होऊ शकते.
निष्कर्ष : मातीच्या मूर्तीशी जोडलेली गावाची परंपरा
बेन्नाळी गावातील ‘सोन्याचा गणपती’ची परंपरा मातीच्या मूर्ती, सोनेरी कागदाची सजावट, पाटील कुटुंबांचा सहभाग आणि कुंभार कुटुंबाच्या कारागिरीशी संबंधित आहे. ही परंपरा साधारण १५० वर्षांपासून सुरू असल्याचे स्थानिकांच्या माहितीनुसार सांगितले जाते; मात्र, या कालावधीची स्वतंत्र ऐतिहासिक पुष्टी झालेली नाही.
संतराम कुंभार आणि गोपाळ कुंभार तुकाराम कुंभार यांच्यानंतर जनाबाई कुंभार आणि ज्योती कुंभार हे मूर्ती तयार करण्याचे काम पुढे नेत असल्याचे सांगितले जाते. या परंपरेशी साधारण ६० पाटील कुटुंबे जोडलेली असल्याची माहितीही स्थानिक रहिवाशांनी दिली आहे.
परंपरेचा इतिहास, मूर्ती तयार करण्याची पद्धत आणि संबंधित कुटुंबांचा सहभाग यांची स्वतंत्र नोंद केल्यास बेन्नाळीच्या सांस्कृतिक जीवनाविषयी अधिक अचूक माहिती उपलब्ध होऊ शकते.
माहितीविषयक नोंद
या लेखातील साधारण १५० वर्षांचा कालावधी, पूर्वीचे मूर्तीकार, सुमारे ६० पाटील कुटुंबांचा सहभाग आणि पूजाविधीची माहिती स्थानिक रहिवाशांनी दिलेल्या माहितीनुसार मांडली आहे. या तपशीलांची स्वतंत्र ऐतिहासिक कागदपत्रांद्वारे पुष्टी झालेली नाही. त्यामुळे लेखात मौखिक इतिहास आणि स्थानिक परंपरेचा स्पष्ट संदर्भ ठेवण्यात आला आहे.
.jpg)