बेळगावची काँग्रेस विहीर: गांधीजींच्या ऐतिहासिक आठवणींचा वारसा
बेळगावच्या भूमीवर इतिहासातील एक अविस्मरणीय पर्व घडले. डिसेंबर १९२४ मध्ये येथे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे ३९वे अधिवेशन भरले आणि महात्मा गांधींनी या अधिवेशनाचे अध्यक्षस्थान भूषवले. विशेष म्हणजे, गांधीजींच्या राजकीय जीवनातील काँग्रेसच्या अध्यक्षपदावर त्यांनी अध्यक्षता केलेले हे एकमेव अधिवेशन होते.
त्या ऐतिहासिक अधिवेशनासाठी उभारण्यात आलेल्या ‘विजयनगर’ परिसराची आणि प्रतिनिधींसाठी पाण्याची व्यवस्था करण्यासाठी खोदण्यात आलेल्या ‘पंपा सरोवर’ अर्थात काँग्रेस विहिरीची आठवण आजही बेळगावच्या इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
बेळगावमध्ये का भरले काँग्रेसचे अधिवेशन?
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे ३९वे अधिवेशन बेळगावमध्ये २६ आणि २७ डिसेंबर १९२४ रोजी झाले. त्या काळात बेळगाव हे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा भाग होते.
बेळगावमध्ये काँग्रेसचे अधिवेशन व्हावे यासाठी स्थानिक नेते गंगाधरराव देशपांडे यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. काकीनाडा येथे झालेल्या काँग्रेसच्या मागील अधिवेशनात बेळगावला पुढील अधिवेशनाचे ठिकाण मिळवून देण्यासाठी त्यांच्या प्रयत्नांचा उल्लेख ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळतो.
अधिवेशनासाठी तिळकवाडी परिसरातील मोकळी जागा निवडण्यात आली. या ठिकाणाला ‘विजयनगर’ असे नाव देण्यात आले. प्रवेशद्वाराची रचना विजयनगर साम्राज्याच्या स्थापत्यशैलीची आठवण करून देणाऱ्या गोपुरमच्या धर्तीवर करण्यात आली होती.
जेव्हा महात्मा गांधी बेळगावात आले
२६ डिसेंबर १९२४ रोजी महात्मा गांधी अधिवेशनाच्या ठिकाणी पोहोचले. त्यांच्या अध्यक्षतेखाली हे अधिवेशन पार पडले.
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिकृत ऐतिहासिक नोंदीनुसार, १९२४चे बेळगाव अधिवेशन हे गांधीजींनी अध्यक्षता केलेले एकमेव काँग्रेस अधिवेशन होते.
या अधिवेशनाला मोतीलाल नेहरू, जवाहरलाल नेहरू, लाला लजपतराय, सी. राजगोपालाचारी, सरोजिनी नायडू, अॅनी बेझंट, चित्तरंजन दास, मौलाना अबुल कलाम आझाद, डॉ. राजेंद्र प्रसाद, सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यासह अनेक राष्ट्रीय नेते उपस्थित होते.
काँग्रेस विहीर नेमकी कशी अस्तित्वात आली?
इतक्या मोठ्या अधिवेशनासाठी देशभरातून प्रतिनिधी आणि कार्यकर्ते बेळगावात येणार होते. त्यामुळे पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था ही महत्त्वाची गरज होती.
अधिवेशनाच्या ठिकाणी पाण्याची व्यवस्था करण्यासाठी काँग्रेस कार्यकर्त्यांनी एक खोल विहीर खोदली. या विहिरीला ‘पंपा सरोवर’ असे नाव देण्यात आले. पुढे हीच विहीर ‘काँग्रेस विहीर’ म्हणून प्रसिद्ध झाली. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिकृत नोंदीनुसार, ही विहीर आजही जवळच्या परिसराला पाणीपुरवठा करण्यासाठी वापरली जाते.
इतिहास संशोधनातील एका नोंदीनुसार, या विहिरीच्या बांधकामासाठी ४,३७० रुपये आणि ३ आणे खर्च झाला होता.
एका रात्रीत विहीर खोदली होती का?
सोशल मीडियावरील काही Reel आणि पोस्टमध्ये ‘एका रात्रीत काँग्रेस विहीर खोदली’ असा दावा केला जातो.
मात्र उपलब्ध अधिकृत काँग्रेस नोंद आणि इतिहास संशोधनाच्या स्रोतांमध्ये विहीर अधिवेशनासाठी खोदण्यात आल्याची माहिती मिळते; ती एका रात्रीत खोदण्यात आली होती, याची ठोस पुष्टी या स्रोतांमधून होत नाही.
त्यामुळे इतिहासाची नोंद करताना ‘अधिवेशनासाठी पाण्याची व्यवस्था करण्यासाठी पंपा सरोवर नावाची विहीर खोदण्यात आली’ असेच लिहिणे अधिक योग्य ठरते.
गांधीजींसाठी उभारलेली विशेष झोपडी
अधिवेशनाच्या परिसरात गांधीजींच्या निवासाचीही विशेष व्यवस्था करण्यात आली होती. त्यांच्यासाठी एक स्वतंत्र झोपडी बांधण्यात आली होती.
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या नोंदीनुसार, ही झोपडी कुशल कलाकार खिमाजीराव गोडसे यांनी तयार केली होती. गांधीजींच्या साधेपणाशी सुसंगत अशी ही निवासव्यवस्था त्या काळच्या अधिवेशनातील उल्लेखनीय बाब ठरली.
प्रतिनिधींसाठी रेल्वेचीही व्यवस्था
देशाच्या विविध भागांतून प्रतिनिधी बेळगावात येणार असल्याने वाहतुकीची व्यवस्था करण्यावरही लक्ष देण्यात आले.
अधिवेशनाच्या सोयीसाठी जवळच फ्लॅग रेल्वे स्टेशन उभारण्यात आले होते. हे स्टेशन मागणी केल्यावर रेल्वे थांबणाऱ्या ठिकाणाच्या स्वरूपाचे होते. त्यामुळे अधिवेशनाला येणाऱ्या प्रतिनिधींच्या वाहतुकीला मदत झाली.
अधिवेशनात कोणते मुद्दे चर्चेत आले?
१९२४चे बेळगाव अधिवेशन केवळ औपचारिक राजकीय सभा नव्हती. त्या वेळी काँग्रेसमध्ये सुरू असलेल्या विविध राजकीय आणि सामाजिक प्रश्नांवर चर्चा झाली.
महात्मा गांधींनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात अहिंसक असहकार, हिंदू-मुस्लिम ऐक्य, अस्पृश्यता निर्मूलन, खादी आणि स्वदेशी यांसारख्या विषयांवर भूमिका मांडली.
या अधिवेशनात काँग्रेसमधील स्वराज्यवादी आणि ‘नो-चेंजर’ गटांमधील मतभेदांवर तोडगा काढण्याच्या दिशेनेही महत्त्वाची चर्चा झाली. चित्तरंजन दास आणि मोतीलाल नेहरू यांचा स्वराज्यवादी गट निवडणूक राजकारणात सहभागी होण्याच्या बाजूने होता, तर गांधीजींच्या भूमिकेशी संबंधित गट रचनात्मक कार्यक्रमावर भर देत होता. बेळगाव अधिवेशनात या मतभेदांवर तडजोडीचा मार्ग स्वीकारण्यात आला.
बेळगावच्या इतिहासातील कायमची आठवण
आज बेळगावचे नाव घेताना फक्त आधुनिक शहर म्हणून नव्हे, तर भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील ऐतिहासिक ठिकाण म्हणूनही त्याचा उल्लेख केला जातो.
१९२४च्या अधिवेशनाने बेळगावला राष्ट्रीय राजकीय इतिहासात एक वेगळी ओळख दिली. महात्मा गांधींचे अध्यक्षस्थान, ‘विजयनगर’ नावाचा अधिवेशन परिसर, पंपा सरोवर म्हणजेच काँग्रेस विहीर आणि देशभरातून आलेले राष्ट्रीय नेते—या सर्व आठवणी या अधिवेशनाशी जोडलेल्या आहेत.
शंभर वर्षांहून अधिक काळ लोटल्यानंतरही ‘काँग्रेस विहीर’ हे नाव बेळगावच्या ऐतिहासिक स्मृतीचा भाग आहे. एका अधिवेशनासाठी केलेली पाण्याची व्यवस्था पुढे शहराच्या इतिहासातील ओळख बनली, हीच या विहिरीची विशेष गोष्ट आहे.
बेळगावच्या मातीत जपलेला इतिहास
१९२४चे बेळगाव काँग्रेस अधिवेशन हा केवळ एका राजकीय कार्यक्रमाचा इतिहास नाही. त्या काळातील बेळगाव शहराची व्यवस्था, स्थानिक कार्यकर्त्यांचे योगदान, राष्ट्रीय नेत्यांची उपस्थिती आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील महत्त्वाचे विचार यांचा तो एकत्रित दस्तऐवज आहे.
आणि म्हणूनच आजही बेळगावच्या इतिहासाचा मागोवा घेताना एक नाव आवर्जून समोर येते—
काँग्रेस विहीर.
पंपा सरोवर म्हणून खोदली गेलेली ही विहीर आज बेळगावच्या त्या ऐतिहासिक पर्वाची जिवंत आठवण बनली आहे.
📌 AdhiraVerse स्रोत नोंद
मुख्य संदर्भ:
- Indian National Congress — Belgaum Session 1924 Indian National Congress
- South Indian History Congress — 39th Indian National Congress Session at Belgaum: A Review South Indian History Congress Journal
- The Indian Express — 100 years ago in Belgaum: When Mahatma Gandhi chaired a Congress session
.jpg)