होणगा–बेन्नाळीचा अनोखा दसरा ! केशरी फेट्यासाठी रंगते चुरस

आपट्याच्या झाडावर चढून केशरी फेटा मिळवण्याचा मान! होणगा–बेन्नाळीच्या दसऱ्यातील अनोखी परंपरा 

होणगा बेन्नाळीचा दसरा: आपट्याच्या झाडावरील केशरी फेट्याचा मान अन् ‘सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा’ परंपरेचा अनोखा वारसा!

बेन्नाळी, होणगा  | अधिराव्हर्स विशेष

दसरा म्हटला की डोळ्यांसमोर येते ती विजयाची परंपरा, देवीची पूजा, आपट्याची पाने आणि एकमेकांना सोनं देऊन शुभेच्छा देण्याची प्रथा. मात्र, होणगा बेन्नाळी गावातील दसरा उत्सव या परंपरेला एक वेगळेच वैशिष्ट्य देतो. होणगा येथील श्री काळभैरवनाथ देवाची पालखी, डोंगरातून बैलगाडीतून आणले जाणारे आपट्याचे झाड, त्या झाडाच्या टोकाला बांधलेला केशरी फेटा आणि तो मिळवण्यासाठी तरुणांमध्ये रंगणारी चुरस, असे या उत्सवाचे अनोखे स्वरूप आहे.

आपट्याच्या झाडावरील केशरी फेटा मिळवण्याचा मान आणि त्यानंतर होणारी सोन्याची लूट ही बेन्नाळीच्या दसरा उत्सवाची खास ओळख आहे. ‘सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा’ हा संदेश देत गावकरी एकमेकांना आपट्याची पाने देतात. या परंपरेत धार्मिक श्रद्धेबरोबरच गावाची एकजूट, परस्परांतील प्रेम आणि सांस्कृतिक वारशाची जपणूक दिसून येते.

होणग्याच्या श्री काळभैरवनाथ देवाच्या पालखीचे बेन्नाळीत आगमन

होणगा बेन्नाळीच्या दसरा उत्सवातील महत्त्वाचा क्षण म्हणजे होणगा येथील श्री काळभैरवनाथ देवाच्या पालखीचे बेन्नाळी गावात होणारे आगमन. दसऱ्याच्या दिवशी सायंकाळी साधारण पाच वाजता पालखी बेन्नाळीत पोहोचते. पालखीचे स्वागत करण्यासाठी गावकरी उत्साहाने एकत्र येतात.

बेन्नाळी आणि होणगा या दोन्ही गावांतील नागरिक आरतीची ताटे, नारळ आणि फुले घेऊन देवाच्या पालखीचे दर्शन घेतात. भक्तिभावाने पूजा-अर्चा केली जाते. या वेळी महिला, पुरुष, तरुण आणि लहान मुलांचाही सहभाग असतो. पालखीच्या आगमनाने परिसरात धार्मिक आणि उत्सवी वातावरण निर्माण होते.

या परंपरेतून दोन गावांमधील धार्मिक संबंध आणि सामूहिक सहभागाचे दर्शन घडते. पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जाणाऱ्या अशा प्रथा गावाच्या सांस्कृतिक ओळखीला विशेष महत्त्व देतात.

डोंगरातून बैलगाडीतून आणले जाते आपट्याचे झाड

बेन्नाळीच्या दसऱ्याची तयारी ही उत्सवाच्या दिवशीच सुरू होते . या परंपरेतील महत्त्वाचा भाग म्हणजे आपट्याचे झाड आणणे आणि ते ठरलेल्या ठिकाणी रोवणे.

आपट्याचे झाड डोंगरातून बैलगाडीतून आणले जाते. या कामात ग्रामस्थ सहभागी होतात. त्यानंतर बेन्नाळी येथील वर्षिलदार पाटील कुटुंबीयांकडून हे झाड परंपरेनुसार रोवले जाते.

झाड उभे करण्यासाठी ग्रामस्थ एकत्र येतात. झाड व्यवस्थित उभे राहावे यासाठी सामूहिक प्रयत्न केले जातात. या तयारीतून उत्सवासाठी गावकरी एकत्र कसे काम करतात, याचे चित्र दिसते.

आपट्याच्या झाडाच्या अगदी टोकाला केशरी फेटा बांधला जातो. झाडाला तेल लावले जाते, त्यामुळे त्यावर चढणे अधिक कठीण होते. याच झाडावर चढून फेटा मिळवण्याची चुरस पुढे रंगते.

झाडाच्या टोकावरील केशरी फेट्यासाठी रंगते चुरस

पूजा-अर्चा पूर्ण झाल्यानंतर होणगा  बेन्नाळीच्या दसरा उत्सवातील सर्वाधिक उत्सुकतेचा क्षण सुरू होतो. आपट्याच्या झाडाच्या टोकाला बांधलेला केशरी फेटा मिळवण्यासाठी काही तरुण आणि नागरिक झाडावर चढण्याचा प्रयत्न करतात.

झाडाला तेल लावलेले असल्यामुळे हात घसरतात आणि वर चढणे सोपे नसते. झाडावर चढण्याचा प्रयत्न करणाऱ्याला खालील गर्दीतून अडथळेही येतात. त्यामुळे हा प्रयत्न अधिक आव्हानात्मक बनतो.

या चढाओढीत जो तरुण सर्वप्रथम झाडाच्या अगदी टोकापर्यंत पोहोचून केशरी फेटा मिळवतो, त्याला मान मिळतो. या क्षणाकडे उपस्थित ग्रामस्थांचे लक्ष लागलेले असते. फेटा मिळवण्यासाठी सुरू असलेली चुरस आणि त्यातून निर्माण होणारा उत्साह हे या उत्सवाचे खास आकर्षण ठरते.

फेटा मिळाल्यानंतर झाड खाली पाडण्याची परंपरा

झाडाच्या टोकावरील केशरी फेटा मिळवल्यानंतर पुढील विधी पार पडतो. परंपरेनुसार आपट्याचे झाड खाली पाडले जाते. त्यानंतर ग्रामस्थ झाडावरील आपट्याची पाने गोळा करतात. दसऱ्याच्या दिवशी ही पाने प्रतीकात्मक सोनं म्हणून मानली जातात.

आपट्याची पाने लुटण्याची ही परंपरा म्हणजे केवळ पाने गोळा करण्याचा सोहळा नाही; तर दसऱ्याच्या शुभेच्छा, समृद्धीची भावना आणि परस्परांतील आपुलकी व्यक्त करण्याची एक पद्धत आहे.

झाडाभोवती जमलेले ग्रामस्थ या क्षणात सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवात धार्मिक श्रद्धेबरोबरच सामूहिक आनंदाचे वातावरण निर्माण होते.

आधी गावातील देवतांच्या चरणी सोनं, नंतर एकमेकांना शुभेच्छा

आपट्याची पाने गोळा केल्यानंतर या परंपरेतील आणखी एक महत्त्वाचा भाग पार पडतो. ग्रामस्थ प्रथम हे सोनं गावातील सर्व देवतांच्या चरणी अर्पण करतात आणि दर्शन घेतात.

त्यानंतर एकमेकांना आपट्याची पाने देण्याची प्रथा पार पाडली जाते. पाने देताना ‘सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा’ असे म्हणत एकमेकांना शुभेच्छा दिल्या जातात.

या काही शब्दांमध्ये या परंपनेचा भावार्थ सामावलेला आहे. सोन्यासारखे राहा म्हणजे आपल्या आयुष्यात आनंद, समाधान आणि समृद्धी नांदो, तसेच परस्परांतील नाती प्रेमाने टिकून राहोत, अशी शुभेच्छांची भावना यातून व्यक्त होते.

दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने सोनं मानून वाटण्याची परंपरा महाराष्ट्रातील अनेक भागांत आढळते. मात्र, होणगा बेन्नाळीमध्ये झाडाच्या टोकावरील केशरी फेट्यासाठीची चुरस आणि त्यानंतर होणारी सोन्याची लूट या प्रथेला स्वतंत्र वैशिष्ट्य प्राप्त करून देते.

पालखी पुन्हा श्री काळभैरवनाथ मंदिराकडे रवाना

आपट्याच्या पानांचे सोनं देवतांच्या चरणी अर्पण करून ग्रामस्थांनी एकमेकांना शुभेच्छा दिल्यानंतर उत्सवातील हा सोहळा पूर्ण होतो. त्यानंतर होणगा येथील श्री काळभैरवनाथ देवाची पालखी पुन्हा मंदिराकडे रवाना होते.

पालखीचे आगमन, पूजा-अर्चा, आपट्याच्या झाडाची परंपरा, केशरी फेट्यासाठीची चुरस आणि सोन्याची देवाणघेवाण अशा विविध टप्प्यांतूनहोणगा  बेन्नाळीचा दसरा उत्सव पार पडतो.

होणगा बेन्नाळीच्या परंपरेतून दिसते गावाच्या एकोप्याचे दर्शन

आजच्या बदलत्या काळात अनेक पारंपरिक प्रथा हळूहळू मागे पडताना दिसतात. अशा परिस्थितीत होणगा  बेन्नाळीतील दसरा उत्सवाचे वैशिष्ट्य म्हणजे गावकरी एकत्र येऊन परंपरेत सहभागी होतात. झाड आणण्यापासून ते रोवण्यापर्यंत, पालखीच्या स्वागतापासून ते सोनं वाटण्यापर्यंत विविध टप्प्यांत सामूहिक सहभाग दिसून येतो.

या उत्सवाचे महत्त्व केवळ एका धार्मिक विधीपुरते मर्यादित नाही. त्यात श्रद्धा, धाडस, सामूहिक प्रयत्न, गावाची ओळख आणि सामाजिक नात्यांची जपणूक यांचा संगम आहे.

विशेषतः आपट्याची पाने एकमेकांना देताना म्हटले जाणारे ‘सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा’ हे शब्द या उत्सवाला भावनिक अर्थ देतात. सोनं स्वतःकडे ठेवण्यापेक्षा ते इतरांना देण्यातून आनंद शोधण्याची भावना या परंपरेतून व्यक्त होते.

होणगा बेन्नाळीचा दसरा हा म्हणूनच केवळ सण साजरा करण्याचा दिवस नाही, तर गावाच्या सामूहिक स्मृतीत जपलेली एक सांस्कृतिक परंपरा आहे. पिढ्यान्‌पिढ्या अशा परंपरांची माहिती पुढे पोहोचत राहिली, तर गावाचा सांस्कृतिक वारसा आणि त्यामागील भावविश्वही जिवंत राहील.

‘सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा’ — हा केवळ दसऱ्याचा संदेश नाही, तर एकमेकांच्या आयुष्यात आनंद, प्रेम आणि आपुलकी वाटत राहण्याची शिकवण आहे.