कडोलीचा दसरा उत्सव अनोखाच! वैशिष्ट्यपूर्ण बन्नी, बैलजोड्या आणि सोनं वाटण्याची परंपरा
दसरा म्हटला की डोळ्यांसमोर येतो तो विजयाचा उत्सव, देवीचे पूजन, सीमोल्लंघन आणि आपट्याच्या पानांचे सोने वाटण्याची परंपरा. मात्र, बेळगाव तालुक्यातील कडोली गावाचा दसरोत्सव आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण बन्नी, श्री कलमेश्वर देवस्थानातील धार्मिक वातावरण, सजवलेल्या बैलजोड्यांची मिरवणूक आणि गावकऱ्यांमधील आपुलकीच्या परंपरेमुळे वेगळी ओळख जपतो. धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसंस्कृती आणि आधुनिक उत्सवी जल्लोष यांचा संगम येथे अनुभवायला मिळतो.
वैशिष्ट्यपूर्ण बन्नी हे कडोलीच्या दसऱ्याचे प्रमुख आकर्षण
कडोलीच्या दसरोत्सवात उभारली जाणारी बन्नी हे या उत्सवाचे खास वैशिष्ट्य आहे. बांबूच्या तट्या, फळे, फुले, काटे, रंगीबेरंगी पताका आणि पाच प्रकारची वाढलेली कडधान्ये यांसारख्या साहित्याचा वापर करून ही पारंपरिक रचना साकारली जाते. झेंडूच्या फुलांनी आणि आकर्षक सजावटीने नटलेली बन्नी पाहण्यासाठी भाविक उत्सुक असतात.
बन्नीची रचना केवळ सजावटीपुरती मर्यादित नसून तिच्याशी स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि परंपरागत हक्क जोडलेले आहेत. उपलब्ध माहितीनुसार, महाप्रसादाचे वाटप झाल्यानंतर केळीची झाडे कापण्यासाठी हक्कदार जातात. या परंपरेतून उत्सवातील विशिष्ट विधी आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या गेलेल्या प्रथांचे महत्त्व अधोरेखित होते.
पुरातन श्री कलमेश्वर देवस्थान
कडोलीतील श्री कलमेश्वर देवस्थान हे परिसरातील भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. पारंपरिक कौलारू वास्तुरचना, मंदिर परिसरातील सजावट आणि दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांमुळे उत्सवाच्या काळात येथे भक्तिमय वातावरण अनुभवायला मिळते.
या मंदिराचा इतिहास पुरातन असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. काही अभ्यासकांच्या मते मंदिराचे अस्तित्व आठव्या शतकापासून असल्याचे नमूद केले जाते, तर हेळवी समाजाच्या नोंदींनुसार इ.स. ११५५ पासून मंदिर अस्तित्वात असल्याचे सांगितले जाते. या कालसंदर्भांची स्वतंत्र ऐतिहासिक पडताळणी आवश्यक असली, तरी मंदिराला लाभलेली परंपरा आणि स्थानिक श्रद्धेतील त्याचे स्थान महत्त्वाचे आहे.
वर्षभर मंदिरात धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. दसरोत्सवाच्या निमित्ताने मंदिराची सजावट केली जाते. फुले, हार आणि रोषणाईने सजलेले देवस्थान भाविकांचे लक्ष वेधून घेते.
कडोलीच्या नारायणी देवीचे दर्शन
कडोलीच्या दसरोत्सवात नारायणी देवीच्या दर्शनालाही विशेष महत्त्व आहे. देवीची आकर्षक सजावट, रंगीबेरंगी वस्त्रे आणि फुलांचे हार यांमुळे देवस्थानाचे स्वरूप भक्तिमय दिसते. उत्सवाच्या निमित्ताने देवीचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक येतात.
श्री कलमेश्वर देवस्थान आणि नारायणी देवीशी संबंधित श्रद्धा या उत्सवाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ देतात. गावातील देवस्थानांभोवती जपल्या जाणाऱ्या परंपरा कडोलीच्या सामूहिक धार्मिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत.
विजयादशमीच्या दिवशी कडोली गावात सजवलेल्या बैलजोड्यांची मिरवणूक काढली जाते. बैलांच्या शिंगांना, गळ्याला आणि पायांना रंगीबेरंगी सजावट केली जाते. पारंपरिक पद्धतीने सजवलेल्या बैलजोड्या गावातून मिरवणुकीने नेल्या जातात आणि देवस्थानाभोवती फिरवल्या जातात.
या मिरवणुकीतून ग्रामीण जीवनाशी जोडलेली पशुधनाची परंपरा आणि दसऱ्याच्या उत्सवातील बैलजोड्यांचे स्थान दिसून येते. बैलजोड्यांच्या सजावटीपासून त्यांच्या मिरवणुकीपर्यंत प्रत्येक गोष्टीत उत्सवाचा उत्साह जाणवतो.
ढोलवादन, डीजे आणि डॉल्बीचा जल्लोष
कडोलीच्या दसरोत्सवात पारंपरिक धार्मिक विधींसोबत आधुनिक उत्सवी जल्लोषही पाहायला मिळतो. ढोलवादन, ध्वनिक्षेपक आणि डीजे सिस्टिममुळे गावातील वातावरण उत्साहपूर्ण बनते. स्थानिक माहितीनुसार, काही मोठ्या आणि महागड्या डीजे सिस्टिम महाराष्ट्रातूनही आणल्या जातात.
गावातील रस्त्यांवर भगव्या पताका, तोरणे आणि केळीची झाडे लावून सजावट केली जाते. उत्सवाच्या निमित्ताने गावाला आलेले उत्सवी रूप, रस्त्यांवरील वर्दळ आणि मिरवणुकीतील सहभाग यांमधून ग्रामस्थांचा उत्साह दिसून येतो.
संध्याकाळी बन्नी मोडून वाटले जाते सोनं
कडोलीच्या दसरोत्सवातील सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरांपैकी एक म्हणजे विजयादशमीच्या संध्याकाळी बन्नी मोडण्याची प्रथा. या विधीनंतर ग्रामस्थ एकमेकांना आपट्याची पाने देतात. ही पाने सोन्याचे प्रतीक मानून एकमेकांना “सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा” असा शुभसंदेश दिला जातो.
आपट्याची पाने देताना केवळ दसऱ्याच्या शुभेच्छाच दिल्या जात नाहीत, तर परस्परांमधील प्रेम, आदर आणि आपुलकीही व्यक्त केली जाते. मतभेद बाजूला ठेवून एकमेकांशी सद्भावनेने वागावे, नात्यांमधील गोडवा जपावा आणि सर्वांनी सुखी-समृद्ध राहावे, असा या परंपरेतून व्यक्त होणारा भाव आहे.
सोन्याचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या आपट्याच्या पानांची देवाणघेवाण ही दसऱ्याच्या सांस्कृतिक परंपरेतील सुंदर प्रथा आहे. कडोलीत बन्नी मोडल्यानंतर ही परंपरा पाळली जाते, ही बाब येथील दसरोत्सवाला स्वतंत्र वैशिष्ट्य देते.
परंपरा आणि आधुनिकतेचा संगम
कडोलीचा दसरोत्सव हा केवळ एका दिवसाचा धार्मिक कार्यक्रम नाही. बन्नी उभारण्याची परंपरा, श्री कलमेश्वर देवस्थानातील श्रद्धा, नारायणी देवीचे दर्शन, सजवलेल्या बैलजोड्यांची मिरवणूक, ढोलवादन आणि डीजेचा जल्लोष या सर्व गोष्टी उत्सवाचे विविध पैलू उलगडतात.
दुसरीकडे, बन्नी मोडल्यानंतर आपट्याची पाने एकमेकांना देऊन ‘सोनं घ्या, सोन्यासारखे राहा’ असा संदेश देण्याची परंपरा उत्सवातील माणुसकीचा भाव जिवंत ठेवते. धार्मिक श्रद्धा, गावातील सहभाग आणि परस्परांतील आपुलकी यांचा संगम कडोलीच्या दसरोत्सवाला वेगळेपण देतो.
कडोलीचा दसरा म्हणजे वैशिष्ट्यपूर्ण बन्नीचा वारसा, बैलजोड्यांच्या मिरवणुकीचा उत्साह आणि आपट्याच्या पानांतून एकमेकांना सोन्यासारखे राहण्याचा दिला जाणारा शुभसंदेश! पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जाणाऱ्या अशा स्थानिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि त्यांची माहिती पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे महत्त्वाचे आहे.
.jpg)