बेळगावच्या पाण्यासाठी तिलारीकडे नजर! गोवा सरकारने महाराष्ट्राकडे मागितला अहवाल; नेमका प्रस्ताव काय?

बेळगावच्या पाणीपुरवठ्यासाठी तिलारीचे पाणी राकसकोप जलाशयाकडे वळवण्याच्या प्रस्तावाचे चित्रण

बेळगाव : शहराच्या वाढत्या पाणी गरजेच्या पार्श्वभूमीवर तिलारी प्रकल्पातील पाणी राकसकोप जलाशयाच्या माध्यमातून बेळगावकडे वळवण्याच्या प्रस्तावाची चर्चा सुरू झाली आहे. या प्रस्तावामुळे गोवा–महाराष्ट्र–कर्नाटक या तीन राज्यांमधील पाण्याच्या वापराचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला असून, प्रस्तावाची वस्तुस्थिती आणि संभाव्य परिणाम जाणून घेण्यासाठी गोवा सरकारच्या जलसंसाधन विभागाने महाराष्ट्राकडे सविस्तर माहिती मागितली आहे.

सध्या ही योजना अंतिम मंजूर झालेला प्रकल्प नाही. प्रस्ताव नेमका कोणत्या टप्प्यावर आहे, किती पाणी वळवण्याचा विचार आहे आणि त्यासाठी कोणत्या तांत्रिक व प्रशासकीय मंजुरींची आवश्यकता आहे, हे पुढील प्रक्रियेत स्पष्ट होणार आहे.

गोवा सरकारने महाराष्ट्राकडे काय मागितले?

गोवा जलसंसाधन विभागाच्या Circle Office-II, करासवाडा येथील अधीक्षक अभियंत्यांनी महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग सिंचन प्रकल्प बांधकाम विभाग, चराठे-सावंतवाडी येथील कार्यकारी अभियंत्यांकडे तिलारीचे पाणी बेळगावकडे वळवण्याच्या कथित प्रस्तावाबाबत माहिती मागितली आहे.

गोवा सरकारने या योजनेशी संबंधित प्रकल्प अहवाल, DPR, तांत्रिक अभ्यास, आराखडे, पत्रव्यवहार, बैठकींचे इतिवृत्त आणि मंजुरीशी संबंधित कागदपत्रे उपलब्ध करून देण्याची मागणी केली आहे.

यासोबतच प्रस्तावामुळे तिलारी प्रणालीवर होणारे तांत्रिक, जलवैज्ञानिक, कार्यान्वयनाशी संबंधित आणि आंतरराज्यीय परिणाम काय असतील, याचीही माहिती मागवण्यात आली आहे.

गोव्याचा मुख्य प्रश्न असा आहे की, असा औपचारिक प्रस्ताव प्रत्यक्षात अस्तित्वात आहे का, असल्यास त्याचे स्वरूप काय आहे आणि किती पाणी वळवण्याचा विचार केला जात आहे?

बेळगावसाठी तिलारी–राकसकोप जोडणीची कल्पना काय?

बेळगावच्या दीर्घकालीन पाणीपुरवठ्यासाठी तिलारीकडे पर्यायी जलस्रोत म्हणून पाहण्याची चर्चा सुरू आहे.

उपलब्ध अहवालांनुसार, तिलारी परिसरातील पाणी मार्कंडेय नदीच्या प्रवाहाशी जोडून राकसकोप जलाशयाकडे आणण्याची कल्पना मांडण्यात आली आहे. राकसकोप हा बेळगाव शहराच्या पाणीपुरवठ्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणारा जलस्रोत आहे.

या प्रस्तावामागील उद्देश प्रामुख्याने असा आहे की, पावसाळ्यानंतर उपलब्ध होणाऱ्या पाण्याचा उपयोग करून उन्हाळ्यात राकसकोप जलाशयातील पाणीपातळी कमी झाल्यावर बेळगावला अतिरिक्त जलआधार उपलब्ध करून देता येईल का, याचा विचार करणे.

मात्र, यासाठी किती पाणी उपलब्ध होऊ शकते आणि ते प्रत्यक्षात राकसकोपपर्यंत कशा पद्धतीने आणता येईल, हे तांत्रिक अभ्यासानंतरच निश्चित होऊ शकते.

‘अतिरिक्त पाणी’ हा मुद्दा का महत्त्वाचा?

या प्रस्तावातील सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे तिलारी प्रकल्पातील कोणते पाणी बेळगावकडे वळवले जाणार आहे.

काही अहवालांमध्ये या पाण्याचा उल्लेख अतिरिक्त किंवा surplus water असा करण्यात आला आहे. मात्र, कोणतेही पाणी “अतिरिक्त” ठरवण्यासाठी केवळ जलाशय भरल्याची परिस्थिती पुरेशी नसते.

सिंचनाची गरज, पिण्याच्या पाण्याची मागणी, downstream प्रवाह, पर्यावरणीय गरजा, कमी पावसाच्या वर्षातील उपलब्धता आणि विद्यमान आंतरराज्यीय हक्क या सर्व बाबींचा विचार करावा लागतो.

याच कारणामुळे गोवा सरकारने प्रस्तावाची तांत्रिक आणि जलवैज्ञानिक माहिती मागवली आहे.

तिलारी प्रकल्प गोव्यासाठी महत्त्वाचा का?

तिलारी हा केवळ महाराष्ट्रातील स्थानिक जलस्रोत नाही. गोवा सरकारच्या Economic Survey 2025-26 मध्ये तिलारी सिंचन प्रकल्पाला गोवा आणि महाराष्ट्राचा आंतरराज्य बहुउद्देशीय प्रकल्प म्हणून नमूद करण्यात आले आहे.

या प्रकल्पातून गोव्यातील पेडणे, बिचोलीम आणि बार्देश या भागातील मोठ्या क्षेत्राला सिंचनाचा लाभ देण्याचे नियोजन आहे.

गोव्याच्या जलव्यवस्थेत तिलारीच्या कालवा प्रणालीचे महत्त्व पिण्याच्या पाण्याच्या कच्च्या पाणीपुरवठ्याच्या दृष्टीनेही आहे. त्यामुळे तिलारीतील पाण्याच्या वापरात मोठा बदल करण्याच्या कोणत्याही प्रस्तावाकडे गोवा सरकार गांभीर्याने पाहत आहे.

गोव्याला चिंता का वाटत आहे?

तिलारीच्या पाण्याचा वापर आधीच गोव्याच्या सिंचन आणि पाणीपुरवठा व्यवस्थेशी जोडलेला आहे. त्यामुळे बेळगावसाठी नव्या पाणीवळण योजनेचा प्रस्ताव पुढे आल्यास त्याचा विद्यमान वापरावर परिणाम होईल का, हा प्रश्न निर्माण होतो.

विशेषतः कर्नाटकच्या तिलारी परिसरातील पाण्याबाबतच्या मागण्यांचा पूर्वीपासून असलेला संदर्भ पाहता, गोवा सरकार या विषयाकडे अधिक काळजीपूर्वक पाहत आहे.

2024 मध्ये कर्नाटक आणि महाराष्ट्र यांच्यात तिलारी परिसरातील काही उपनद्यांच्या पाण्याबाबत संभाव्य सहकार्याची चर्चा झाल्याचे वृत्त आले होते. त्यावेळी गोव्याने भविष्यात राज्याला उपलब्ध होणाऱ्या पाण्यावर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली होती.

त्यामुळे सध्याचा बेळगाव प्रस्ताव हा गोव्यासाठी केवळ स्थानिक पाणीविषयक बाब न राहता आंतरराज्यीय जलव्यवस्थापनाचा मुद्दा बनला आहे.

बेळगावला तिलारीचे पाणी मिळाल्यास काय फायदा?

जर तिलारी–राकसकोप पाणीवळण योजना तांत्रिकदृष्ट्या व्यवहार्य ठरली आणि आवश्यक मंजुरी मिळाल्या, तर बेळगावच्या दीर्घकालीन पाणी सुरक्षेला त्याचा फायदा होऊ शकतो.

विशेषतः उन्हाळ्यात राकसकोप जलाशयातील पाणीपातळी कमी झाल्यानंतर शहराच्या पाणीपुरवठ्यावर येणारा ताण कमी करण्यासाठी हा पर्यायी स्रोत उपयोगी ठरू शकतो.

मात्र, याचा अर्थ बेळगावला लगेच तिलारीचे पाणी मिळणार आहे, असा नाही.

यासाठी पाण्याची उपलब्धता, जलप्रवाह, पायाभूत सुविधा, पर्यावरणीय परिणाम, आंतरराज्यीय सहमती आणि आवश्यक वैधानिक मंजुरी या सर्व बाबींचा निर्णय होणे आवश्यक आहे.

किती पाणी वळवले जाणार?

याबाबत सध्या वेगवेगळ्या अहवालांमध्ये वेगवेगळे उल्लेख आहेत. काही वृत्तांमध्ये सुमारे 5 क्युबिक मीटर प्रति सेकंद (cumecs) पाणी वळवण्याच्या शक्यतेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

मात्र, हा आकडा अंतिम मंजूर पाणीवाटप किंवा अधिकृत अंतिम निर्णय म्हणून मांडणे योग्य नाही.

गोवा सरकारने महाराष्ट्राकडे प्रस्तावाची अधिकृत कागदपत्रे मागवली आहेत. त्यामुळे अंतिम प्रमाण आणि त्याची तांत्रिक व्यवहार्यता अधिकृत कागदपत्रांमधून स्पष्ट होणे अपेक्षित आहे.

योजनेसमोर कोणती आव्हाने?

तिलारीचे पाणी राकसकोपकडे वळवण्याची योजना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी अनेक प्रश्नांची उत्तरे मिळणे आवश्यक आहे.

यामध्ये:

तिलारीतील उपलब्ध पाण्याचे वैज्ञानिक मूल्यांकन
बेळगावसाठी आवश्यक पाण्याचे प्रमाण
मार्कंडेय नदीची जलवाहन क्षमता
राकसकोप जलाशयाची साठवण क्षमता
विद्यमान सिंचन आणि पिण्याच्या पाण्याच्या गरजा
पर्यावरणीय प्रवाह आणि downstream गरजा
आंतरराज्यीय जलहक्क
महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि गोवा यांच्यातील समन्वय
आवश्यक प्रशासकीय व पर्यावरणीय मंजुरी

या सर्व बाबींचा विचार करावा लागणार आहे.

बेळगावकडूनही पाठपुरावा सुरू

तिलारी–राकसकोप पाणीवळण प्रस्तावासाठी बेळगावमधील लोकप्रतिनिधी आणि माजी नगरसेवकांकडून पाठपुरावा सुरू असल्याचे वृत्त आहे.

12 ऑगस्टच्या अहवालानुसार, माजी महापौर शिवाजी सुंथकर आणि माजी नगरसेवकांच्या शिष्टमंडळाने कर्नाटकचे मंत्री सतीश जारकीहोळी यांची भेट घेतली होती. तसेच बेळगावचे खासदार जगदीश शेट्टर यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्याकडे या प्रस्तावाबाबत सकारात्मक निर्णयासाठी पाठपुरावा केल्याचे वृत्त आहे.

यामुळे बेळगावच्या पाणीप्रश्नात तिलारीचा पर्याय आता अधिकृत चर्चेच्या पातळीवर येताना दिसत आहे.

आता पुढे काय?

गोवा जलसंसाधन विभागाने महाराष्ट्राकडे माहिती मागितल्याने या प्रकरणातील पुढील घडामोडी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.

महाराष्ट्राकडून कागदपत्रे आणि तांत्रिक माहिती मिळाल्यानंतर पुढील प्रश्न अधिक स्पष्ट होऊ शकतात:

तिलारीचे पाणी नेमके किती उपलब्ध आहे? बेळगावसाठी किती पाणी वळवता येईल? राकसकोपपर्यंत पाणी पोहोचवण्याची तांत्रिक पद्धत कोणती असेल? आणि या योजनेचा गोव्याच्या पाणीहक्कांवर किती परिणाम होईल?

या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यानंतरच प्रस्तावाचे पुढील स्वरूप स्पष्ट होईल.

निष्कर्ष

बेळगावच्या पाणीप्रश्नासाठी तिलारीचे पाणी हा संभाव्य पर्याय म्हणून पुढे आला आहे; मात्र सध्या या योजनेला अंतिम मंजुरी मिळालेली नाही.

गोवा सरकारने महाराष्ट्राकडे प्रस्तावाशी संबंधित कागदपत्रे आणि तांत्रिक माहिती मागितल्याने या विषयाला आता आंतरराज्यीय महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

बेळगावसाठी ही योजना भविष्यातील जलसुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरू शकते. मात्र, तिलारी हा गोवा–महाराष्ट्राशी संबंधित आंतरराज्यीय जलस्रोत असल्यामुळे पाण्याची प्रत्यक्ष उपलब्धता, विद्यमान हक्क, तांत्रिक व्यवहार्यता आणि तीन राज्यांमधील समन्वय हेच या प्रस्तावाचे भवितव्य ठरवणारे प्रमुख घटक असतील.

सध्या निश्चित एवढेच म्हणता येईल की—बेळगाव तिलारीकडे पाहत आहे आणि गोवा सरकार या प्रस्तावाची अधिकृत माहिती मागवत आहे. पुढील निर्णय तांत्रिक अहवाल आणि आंतरराज्यीय प्रक्रियेनंतरच स्पष्ट होईल.

स्रोत

गोवा सरकारचा Economic Survey 2025-26, गोवा जलसंसाधन विभागाशी संबंधित अधिकृत माहिती आणि The Goan मधील तिलारी–बेळगाव पाणीवळण प्रस्तावावरील ऑगस्ट 2026 मधील वृत्त अहवाल.

अधिक विश्वासार्ह स्थानिक बातम्यांसाठी AdhiraVerse सोबत जोडलेले रहा.

हेसुद्धा वाचा :