७० वर्षांपासून जपलेला काशीच्या राजघाटातील प्राचीन मानवी सांगाडा आता आधुनिक विज्ञानाच्या तपासणीखाली; DNA आणि रेडिओकार्बन डेटिंगमधून प्राचीन काशीचा इतिहास नव्याने समोर येणार का?
वाराणसी | १७ ऑगस्ट २०२६
भगवान शिवाची नगरी म्हणून जगभरात ओळखल्या जाणाऱ्या काशीचा इतिहास केवळ धार्मिक परंपरांपुरता मर्यादित नाही. वाराणसीच्या प्राचीन वस्तीचा पुरातत्त्वीय इतिहासही अत्यंत समृद्ध आहे. आता याच इतिहासातील एका महत्त्वाच्या मानवी अवशेषाचा आधुनिक विज्ञानाच्या माध्यमातून नव्याने अभ्यास सुरू झाला आहे.
वाराणसीतील राजघाट पुरातत्त्वीय स्थळावरून मिळालेल्या मानवी सांगाड्याचा Ancient DNA आणि जैव-पुरातत्त्वीय अभ्यास करण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. या संशोधनात रेडिओकार्बन डेटिंग आणि समस्थानिक विश्लेषणासारख्या वैज्ञानिक पद्धतींचाही वापर केला जाणार आहे. या माध्यमातून मध्य गंगा खोऱ्यातील प्राचीन लोकसंख्येबद्दल अधिक माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
सुमारे सात दशकांपूर्वीच्या राजघाट उत्खननाशी संबंधित हा मानवी अवशेष आता आधुनिक जनुकीय विज्ञानासाठी महत्त्वाचा संशोधन नमुना ठरत आहे.
थोडक्यात महत्त्वाचे मुद्दे
📍 स्थळ: राजघाट, वाराणसी
🏺 पुरातत्त्वीय उत्खनन: BHUकडून १९५७–५८ पासून; पुढे १९६०च्या दशकातही उत्खनन
🦴 नवा अभ्यास: मानवी अवशेषांचा genetic आणि bioarchaeological study
🧬 Ancient DNA: प्राचीन जनुकीय पार्श्वभूमी आणि लोकसंख्येतील संबंधांचा अभ्यास
🧪 Radiocarbon Dating: अवशेषाचे कालमान तपासण्यासाठी
🔬 Stable Isotope Analysis: आहार आणि जीवनशैलीबाबत संकेत मिळवण्यासाठी
🏛️ तुलनात्मक अभ्यास: राखीगढीसह इतर प्राचीन दक्षिण आशियाई नमुन्यांशी तुलना
⚠️ महत्त्वाची नोंद: “सुमारे १,००० वर्षे” हा वृत्तांमध्ये नमूद केलेला अंदाज आहे; अंतिम वैज्ञानिक कालमान तपासणीच्या निकालानंतरच निश्चित होईल.
❌ २,८०० वर्षांचा दावा: राजघाटच्या या विशिष्ट सांगाड्यासाठी सध्या विश्वसनीय आधार नाही.
राजघाट नेमके एवढे महत्त्वाचे का?
राजघाट हे वाराणसीच्या उत्तरेकडील भागात, गंगा आणि वरुणा नदीच्या परिसरातील महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. भारत सरकारच्या Incredible India संकेतस्थळावरही राजघाटला प्राचीन वाराणसीशी संबंधित महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय क्षेत्र म्हणून वर्णन केले आहे.
राजघाट येथे झालेल्या उत्खननांमध्ये मातीची भांडी, टेराकोटा मूर्ती, शिक्के, धातूच्या वस्तू आणि इतर अनेक पुरावशेष आढळले आहेत. या पुराव्यांमुळे प्राचीन वाराणसीतील मानवी वस्ती, संस्कृती आणि नागरी जीवनाचा अभ्यास करण्यास मोठी मदत झाली आहे.
म्हणूनच राजघाटचा इतिहास केवळ एका मानवी सांगाड्यापुरता मर्यादित नाही. संपूर्ण परिसर काशीच्या प्राचीन नागरी इतिहासाचा महत्त्वाचा पुरावा आहे.
१९५७च्या उत्खननापासून आधुनिक DNA अभ्यासापर्यंत
राजघाट येथे BHUच्या नेतृत्वाखाली १९५७–५८ मध्ये उत्खननाला सुरुवात झाली. त्यानंतर १९६०च्या दशकातही विविध टप्प्यांत उत्खनन आणि संशोधन करण्यात आले.
या उत्खननातून प्राचीन वाराणसीच्या वस्तीचे विविध सांस्कृतिक स्तर आणि मोठ्या प्रमाणावर पुरावशेष समोर आले. पुढे या संशोधनाचे विस्तृत निष्कर्ष प्रकाशित करण्यात आले.
याच पुरातत्त्वीय संशोधनाच्या पार्श्वभूमीवर राजघाटशी संबंधित मानवी अवशेष आता आधुनिक जैव-पुरातत्त्वशास्त्राच्या दृष्टीने पुन्हा तपासले जात आहेत.
२०२६ मधील वृत्तांनुसार BHUकडून या मानवी अवशेषाचा genetic आणि bioarchaeological study केला जात आहे. या संशोधनाचा उद्देश मध्य गंगा खोऱ्यातील प्राचीन लोकसंख्येची जनुकीय पार्श्वभूमी आणि त्यांचे इतर प्राचीन दक्षिण आशियाई लोकसमूहांशी संभाव्य संबंध समजून घेणे हा आहे.
सांगाडा नेमका किती जुना आहे?
या प्रश्नाचे उत्तर देताना सर्वाधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे.
काही अलीकडील वृत्तांमध्ये राजघाटचा मानवी सांगाडा सुमारे १,००० वर्षे जुना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. मात्र त्याचे अचूक कालमान वैज्ञानिक पद्धतीने तपासले जाणे आवश्यक आहे.
त्यामुळे अंतिम रेडिओकार्बन डेटिंगचा निकाल उपलब्ध होण्यापूर्वी त्याचे वय निश्चितपणे १,००० वर्षे आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.
योग्य मांडणी अशी आहे की, हा सांगाडा सुमारे १,००० वर्षे जुना असल्याचे वृत्त आहे; मात्र त्याचे अचूक वय वैज्ञानिक तपासणीनंतर स्पष्ट होणार आहे.
ही वैज्ञानिक सावधगिरी महत्त्वाची आहे, कारण पुरातत्त्वीय स्थळाचे वय आणि त्या ठिकाणी सापडलेल्या एखाद्या विशिष्ट मानवी अवशेषाचे वय हे नेहमीच एकसारखे नसते.
DNA तपासणीतून काय समजू शकते?
Ancient DNA म्हणजे प्राचीन मानवी किंवा इतर जैविक अवशेषांमध्ये टिकून राहिलेल्या जनुकीय माहितीचा अभ्यास.
सांगाड्यात पुरेसा आणि विश्लेषणासाठी योग्य DNA उपलब्ध असल्यास संशोधक त्या व्यक्तीची जनुकीय पार्श्वभूमी आणि प्राचीन लोकसंख्यांशी असलेले संभाव्य संबंध तपासू शकतात.
राजघाटच्या अभ्यासात प्राचीन दक्षिण आशियाई नमुन्यांशी तुलना करण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. विशेषतः राखीगढीसारख्या प्राचीन स्थळांवरील उपलब्ध आनुवंशिक माहितीसोबत तुलना केल्यास गंगा खोरे आणि भारतीय उपखंडातील इतर प्राचीन लोकसंख्यांमधील संबंधांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र DNA चाचणीच्या आधारे त्या व्यक्तीला थेट एखाद्या आजच्या जात, धर्म किंवा समुदायाशी जोडणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. अशा निष्कर्षांसाठी मोठ्या प्रमाणावर संदर्भ डेटा आणि अत्यंत काळजीपूर्वक जनुकीय विश्लेषण आवश्यक असते.
आहार आणि जीवनशैलीची माहितीही मिळू शकते
या संशोधनात Stable Isotope Analysis देखील महत्त्वाची ठरू शकते.
मानवी हाडे आणि दातांमध्ये काही विशिष्ट रासायनिक समस्थानिकांचे संकेत टिकून राहू शकतात. त्यांचा अभ्यास करून त्या व्यक्तीच्या आहाराबाबत आणि काही परिस्थितींमध्ये तिच्या भौगोलिक पार्श्वभूमी किंवा हालचालींबाबत संकेत मिळू शकतात.
यामुळे प्राचीन गंगा खोऱ्यातील लोक कोणत्या प्रकारचे अन्न खात होते, त्यांच्या जीवनशैलीवर स्थानिक पर्यावरणाचा कसा परिणाम होता आणि ते कोणत्या अन्नस्रोतांवर अवलंबून होते, याबाबत नवे पुरावे मिळण्याची शक्यता आहे.
रेडिओकार्बन डेटिंग का महत्त्वाचे?
Radiocarbon Dating किंवा Carbon-14 Dating ही पुरातत्त्वशास्त्रातील महत्त्वाची काल-निर्धारण पद्धत आहे.
सेंद्रिय पदार्थांमध्ये असलेल्या कार्बन-१४च्या क्षयाचा अभ्यास करून नमुन्याचे अंदाजे वय निश्चित करता येते. योग्य जैविक नमुना उपलब्ध असल्यास मानवी अवशेषांच्या कालमानासाठीही ही पद्धत वापरली जाऊ शकते.
राजघाटसारख्या दीर्घ इतिहास असलेल्या स्थळावर हा अभ्यास विशेष महत्त्वाचा आहे. कारण पुरातत्त्वीय थर, त्यातून मिळालेल्या वस्तू आणि मानवी अवशेष यांचे कालमान परस्पर जोडण्यासाठी वैज्ञानिक डेटिंग मदत करू शकते.
राजघाटशी संबंधित पूर्वीच्या पुरातत्त्वीय संशोधनातही radiocarbon datingचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत.
राजघाटचा इतिहास फक्त १,००० वर्षांचा नाही
ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे.
राजघाटचा पुरातत्त्वीय इतिहास केवळ सुमारे १,००० वर्षांपूर्वीपासून सुरू झालेला नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय संशोधनानुसार या परिसरातील मानवी वस्तीचा इतिहास त्यापेक्षा खूप जुना आहे.
BHUच्या राजघाट उत्खनन अहवालांमध्ये प्राचीन वाराणसीच्या दीर्घकालीन मानवी वस्तीचे विविध पुरावे नोंदवले आहेत. त्यामुळे “राजघाटचा इतिहास १,००० वर्षांचा आहे” असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही.
योग्य मांडणी अशी आहे की, राजघाटच्या प्राचीन इतिहासातील एका मानवी अवशेषाचा आता आधुनिक वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यास केला जात आहे.
मग या सांगाड्यातून काशीबद्दल काय कळू शकते?
या संशोधनातून अनेक महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे मिळण्याची शक्यता आहे.
त्या व्यक्तीची जनुकीय पार्श्वभूमी कोणती होती?
तिचे पूर्वज कोणत्या प्राचीन लोकसंख्यांशी संबंधित असू शकतात?
मध्य गंगा खोऱ्यातील लोकसंख्येचे इतर प्राचीन दक्षिण आशियाई लोकांशी काही संबंध होते का?
त्या काळातील लोकांचा आहार कसा होता?
त्यांची जीवनशैली आणि पर्यावरणीय परिस्थिती कशी होती?
राजघाटमधील मानवी वस्तीच्या इतिहासाला जैविक पुराव्यांमधून कोणते नवे संदर्भ मिळू शकतात?
यातील कोणत्याही प्रश्नाचे अंतिम उत्तर वैज्ञानिक चाचण्यांचे निष्कर्ष समोर आल्यानंतरच देता येईल.
“२,८०० वर्षांचा सांगाडा” हा दावा खरा आहे का?
राजघाटच्या या प्रकरणासोबत सोशल मीडियावर २,८०० वर्षे जुना सांगाडा असा दावा जोडला जात असल्याचे दिसते.
मात्र उपलब्ध विश्वसनीय माहितीनुसार हा दावा राजघाटच्या सध्या अभ्यासात असलेल्या विशिष्ट मानवी अवशेषासाठी वापरणे योग्य नाही.
इथे दोन गोष्टी वेगळ्या ठेवणे आवश्यक आहे:
एक — राजघाट परिसराचा प्राचीन पुरातत्त्वीय इतिहास.
दोन — त्या परिसरात सापडलेल्या विशिष्ट मानवी सांगाड्याचे अचूक वय.
या दोन्ही गोष्टी एकच नाहीत.
म्हणून वैज्ञानिक तपासणीचा अंतिम अहवाल येण्यापूर्वी “२,८०० वर्षांचा सांगाडा” असा दावा करणे टाळणे योग्य आहे.
सुमारे सात दशकांनंतर पुन्हा वैज्ञानिक तपासणी
१९५०च्या दशकातील पुरातत्त्वीय उत्खननातून मिळालेला हा मानवी अवशेष आता अत्याधुनिक जनुकीय आणि जैव-पुरातत्त्वीय तंत्रज्ञानाच्या मदतीने पुन्हा अभ्यासला जात आहे.
पुरातत्त्वशास्त्राने आपल्याला राजघाटच्या मातीखालील वस्ती, वास्तू, मातीची भांडी, मूर्ती आणि इतर वस्तूंबद्दल माहिती दिली.
आता Ancient DNA आणि isotope science मुळे त्या समाजातील माणसांचे जैविक जीवन अधिक जवळून समजून घेण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
काशीच्या इतिहासातील नवा वैज्ञानिक अध्याय
राजघाटचा हा अभ्यास केवळ एका सांगाड्याचे रहस्य उलगडण्यापुरता मर्यादित नाही. तो प्राचीन गंगा खोऱ्यातील मानवी इतिहास समजून घेण्याच्या मोठ्या संशोधनाचा भाग ठरू शकतो.
जर DNA पुरेसा आणि विश्लेषणासाठी योग्य अवस्थेत मिळाला, radiocarbon datingमधून स्पष्ट कालमान मिळाले आणि isotope analysisमधून पुरेसा डेटा उपलब्ध झाला, तर काशीच्या प्राचीन लोकसंख्येबद्दल आज उपलब्ध असलेल्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांपेक्षा अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते.
मात्र वैज्ञानिक संशोधनात निकाल येण्यापूर्वी निष्कर्ष काढणे योग्य नसते.
त्यामुळे राजघाटचा हा सांगाडा सध्या “काशीच्या इतिहासाचे अंतिम रहस्य उलगडणारा पुरावा” नसून, आधुनिक विज्ञानाला काशीच्या प्राचीन मानवी इतिहासाचा एक नवा धागा तपासण्याची मिळालेली महत्त्वाची संधी आहे.
निष्कर्ष
सात दशकांपूर्वी राजघाटच्या उत्खननातून समोर आलेला मानवी अवशेष आता आधुनिक विज्ञानाच्या प्रयोगशाळेत नव्या प्रश्नांसह पोहोचला आहे.
DNAने त्या व्यक्तीची जनुकीय पार्श्वभूमी, रेडिओकार्बन डेटिंगने तिचा कालखंड आणि isotope analysisने तिच्या आहार-जीवनशैलीचे काही संकेत दिले, तर काशीच्या प्राचीन मानवी इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी एक महत्त्वाचा नवा पुरावा उपलब्ध होऊ शकतो.
म्हणूनच राजघाटचा हा सांगाडा केवळ जुना मानवी अवशेष नाही; तो प्राचीन काशीच्या इतिहासाकडे आधुनिक विज्ञानातून पाहण्याची एक महत्त्वाची संधी आहे.
संदर्भ
भारत सरकार — Incredible India, Rajghat, Varanasi
भारतीय पुरातत्त्वीय सर्वेक्षणाच्या Indian Archaeology – A Review नोंदी
BHUशी संबंधित राजघाट उत्खनन अहवाल
२०२६ मधील राजघाट मानवी अवशेषांच्या genetic/bioarchaeological अभ्यासासंबंधी प्रकाशित वृत्तांकन
.jpg)