इटगीत सापडला गोवा कदंबकालीन शिलालेख; इ.स. १०६२च्या जयकेशी राजाच्या काळाचा ऐतिहासिक ठेवा
खानापूर : बेळगाव जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यातील इटगी गावातील श्री कमलनारायण मंदिर परिसरात गोवा कदंबांच्या कालखंडातील प्राचीन शिलालेखाचा तुकडा आढळून आला आहे. या शिलालेखाचा संबंध इ.स. १०६२ मधील कदंब राजा जयकेशी यांच्या काळाशी असल्याचे प्राथमिक अभ्यासातून समोर आले आहे. त्यामुळे इटगी परिसराच्या मध्ययुगीन इतिहासावर नव्याने प्रकाश पडण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
प्राचीन दगडांमध्ये आढळला शिलालेख
इटगी येथील कमलनारायण मंदिर परिसरातील प्राचीन दगडांमध्ये शिलालेख असलेला एक दगडी तुकडा आढळला. इतिहास संशोधक डॉ. बाहुबली हंदूर यांनी या शिलालेखाची पाहणी केली. उपलब्ध माहितीनुसार हा शिलालेख हळेगन्नड म्हणजेच जुन्या कन्नड भाषेत आहे.
शिलालेखाचा वरचा भाग तुटलेला असल्याने सध्या त्याचा केवळ खालचा भाग उपलब्ध आहे. या उपलब्ध भागामध्ये २१ ओळी असल्याचे संशोधकांनी सांगितले आहे. मात्र संपूर्ण शिलालेख साधारण ५६ ओळींचा असण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्यामुळे “२१ ओळींचा शिलालेख” असे सरसकट म्हणण्याऐवजी “सापडलेल्या तुकड्यात २१ ओळी उपलब्ध आहेत” असे म्हणणे अधिक अचूक ठरते.
इ.स. १०६२ आणि कदंब राजा जयकेशी यांचा संदर्भ
उपलब्ध प्राथमिक वाचनानुसार हा शिलालेख इ.स. १०६२ मध्ये या भागावर प्रभाव असलेल्या गोवा कदंब राजा जयकेशी यांच्या काळातील असल्याचे सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे या शिलालेखातून त्या काळातील राजकीय, सामाजिक किंवा धार्मिक परिस्थितीविषयी अधिक माहिती मिळण्याची शक्यता आहे.
कदंब राजवंशाच्या इतिहासात शिलालेखांना विशेष महत्त्व आहे. विविध शिलालेख आणि ताम्रपटांमधून राजवंशाची वंशावळ, प्रशासन, धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या देणग्या तसेच तत्कालीन सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीविषयी माहिती मिळते. गोवा कदंबांच्या इतिहासाच्या अभ्यासातही अशा अभिलेखांचा महत्त्वाचा उपयोग होतो.
इटगी आणि कदंबकालीन वारशाचा संबंध
इटगी आणि खानापूर परिसराचा कदंब इतिहासाशी असलेला संबंध यापूर्वीच्या पुराव्यांमधूनही दिसून येतो. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये खानापूर तालुक्यातील विविध ठिकाणी कदंबकालीन शिलालेख आणि मंदिरांशी संबंधित वारसा नोंदवण्यात आला आहे. उदाहरणार्थ, सरकारी वारसा नोंदींमध्ये गोळीहळ्ळी आणि हळशी येथील कदंबकालीन शिलालेखांचा उल्लेख आढळतो.
यामुळे इटगीत सापडलेला हा नवीन शिलालेख केवळ एका दगडावरील लेख नसून खानापूर–हळशी–इटगी परिसरातील कदंबकालीन ऐतिहासिक जाळ्याचा आणखी एक दुवा ठरू शकतो.
कमलनारायण मंदिर परिसराचे ऐतिहासिक महत्त्व
इटगीतील कमलनारायण मंदिर हे कदंबकालीन वास्तुशैलीशी संबंधित महत्त्वाचे धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळ मानले जाते. मंदिर परिसरातील स्थापत्य, शिल्पकला आणि प्राचीन दगडी अवशेष या भागाच्या इतिहासाची साक्ष देतात. कदंबांच्या स्थापत्य वारशाच्या अभ्यासात बेळगाव जिल्ह्यातील कमलनारायण मंदिराचाही उल्लेख केला जातो.
नव्याने आढळलेल्या शिलालेखामुळे मंदिर परिसरातील इतर प्राचीन दगड, शिल्पे आणि अवशेषांचेही शास्त्रीय पद्धतीने सर्वेक्षण करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
आणखी संशोधनाची गरज
शिलालेखाचा काही भाग तुटलेला असल्यामुळे त्याचा संपूर्ण मजकूर सध्या उपलब्ध नाही. त्यामुळे त्याचे अधिकृत वाचन, लिप्यंतरण, भाषांतर आणि अभिलेखशास्त्रीय अभ्यास झाल्यानंतरच त्यातील संपूर्ण माहिती स्पष्ट होऊ शकते.
विशेषतः शिलालेखात नेमका कोणता राजकीय किंवा धार्मिक संदर्भ आहे, कोणत्या व्यक्ती किंवा संस्थेचा उल्लेख आहे, तसेच त्या काळातील इटगी परिसराविषयी कोणती नवीन माहिती मिळू शकते, याकडे इतिहास अभ्यासकांचे लक्ष लागले आहे.
इतिहास संशोधक डॉ. बाहुबली हंदूर, निवृत्त प्राचार्य विजय बडिगेर आणि इतरांनी शिलालेखाची पाहणी केली असल्याचे वृत्तात नमूद आहे.
ऐतिहासिक वारसा जपण्याची गरज
इटगीसारख्या गावांमध्ये मंदिरांच्या परिसरात अनेक प्राचीन दगड, मूर्ती, शिलालेख आणि स्थापत्य अवशेष विखुरलेल्या अवस्थेत आढळू शकतात. त्यातील प्रत्येक अवशेष त्या परिसराच्या इतिहासाचा महत्त्वाचा पुरावा असू शकतो.
त्यामुळे इटगीतील या शिलालेखाचे वैज्ञानिक दस्तऐवजीकरण, संरक्षण आणि सविस्तर अभ्यास होणे महत्त्वाचे आहे. त्याचबरोबर मंदिर परिसरातील इतर ऐतिहासिक अवशेषांचेही सर्वेक्षण करून त्यांची नोंद करणे आवश्यक ठरेल.
इटगीत सापडलेला इ.स. १०६२च्या कालखंडाशी संबंधित हा शिलालेख खानापूर तालुक्याच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा पुरावा ठरण्याची शक्यता आहे. पुढील संशोधनातून या शिलालेखातील संपूर्ण मजकूर आणि त्यामागील इतिहास उलगडला, तर कदंबकालीन इटगी आणि परिसराच्या इतिहासात आणखी महत्त्वाची भर पडू शकते.
.jpg)