पं. व्ही. व्ही. उत्तूरकर: बेळगावच्या संगीत वारशातील ग्वाल्हेरचा महान सूर

 बेळगावच्या संगीतविश्वात एक काळ असा होता, जेव्हा शास्त्रीय संगीताच्या मैफलींसाठी रसिकांची मोठी गर्दी होत असे. याच संगीतपरंपरेला ग्वाल्हेर घराण्याच्या गायकीने समृद्ध करणारे पं. व्ही. व्ही. उत्तूरकर यांचा हा प्रेरणादायी संगीतप्रवास जाणून घ्या.

बेळगावच्या संगीत इतिहासातील एक सुवर्णपान

पं. व्हिनायक व्ही. उत्तूरकर (1914–1989) यांनी बेळगावच्या संगीतविश्वाला केवळ गायनाची परंपरा दिली नाही, तर शास्त्रीय संगीत ऐकणाऱ्या आणि समजून घेणाऱ्या रसिकांची पिढी घडवण्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावली.

ग्वाल्हेर घराण्याच्या पारंपरिक गायकीतील बढत, बोल-आलाप, आकार, बोल-तान आणि सुरेल मांडणी हे त्यांच्या गायकीचे वैशिष्ट्य मानले जात असे. त्यांच्या सादरीकरणात शास्त्रीय संगीताची शिस्त होती; मात्र त्याचवेळी सामान्य श्रोत्यालाही ते सहज भावत असे.

संगीताची परंपरा घरातूनच

उत्तूरकरांच्या संगीतप्रवासाची सुरुवात त्यांच्या वडिलांकडून झाली. त्यांचे वडील पं. व्ही. के. उत्तूरकर हे महान गायक पं. बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर यांच्या शिष्यपरंपरेशी जोडलेले होते. बाळकृष्णबुवांनी उत्तर भारतातील ख्याल गायकी दक्षिण भारतात पोहोचवण्यात ऐतिहासिक भूमिका बजावली.

बेळगावमध्ये त्यांनी ‘आनंदमूर्ती संगीत विद्यालय’ सुरू केले. याच वातावरणात विनायकरावांचे प्राथमिक संगीत शिक्षण झाले.

पुण्यात पुढील तालीम

संगीतातील अधिक सखोल शिक्षणासाठी तरुण विनायकराव पुण्यात गेले. तेथे पं. यशवंतबुवा मिराशी यांच्याकडून त्यांना मार्गदर्शन मिळाले. पुढे धारवाडचे पं. हनुमंतराव वाळवेकर यांच्याकडूनही त्यांनी संगीताचे ज्ञान आत्मसात केले.

त्यांनी संगीत विशारद पदवी मिळवली. संगीतासोबतच त्यांनी महाविद्यालयीन शिक्षणही घेतले.

आकाशवाणीने पोहोचवला आवाज

विनायकराव उत्तूरकर यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे आकाशवाणीवरील कार्यक्रम. 1950 पासून त्यांच्या गायनाचे कार्यक्रम प्रसारित होत होते. ते A-grade कलाकार म्हणून ओळखले जात आणि धारवाड, मुंबई तसेच दिल्ली आकाशवाणी केंद्रांवर त्यांनी कार्यक्रम सादर केले.

मैसूरच्या दसरा महोत्सवासाठीही त्यांना निमंत्रित करण्यात आले होते. कर्नाटक, महाराष्ट्र, गोवा आणि दिल्ली येथे त्यांच्या संगीताच्या मैफली झाल्या.

गायकासोबत संगीतशास्त्राचे अभ्यासक

उत्तूरकरांचे योगदान केवळ मैफलींपुरते मर्यादित नव्हते. संगीतशास्त्राचा त्यांचा अभ्यास सखोल होता. त्यांच्या व्याख्यान-प्रात्यक्षिकांना विद्यार्थी तसेच सामान्य रसिकांचा प्रतिसाद मिळत असे.

आकाशवाणीच्या audition committee मध्ये त्यांनी काम केले. तसेच KSEE Board आणि ABGMV Mandal साठी परीक्षक म्हणूनही त्यांनी जबाबदारी सांभाळली.

‘संगीत सागर’ आणि राज्य पुरस्कार

त्यांच्या संगीतसेवेचा गौरव करत गदगच्या वीरेश्वर पुण्याश्रमाने त्यांना ‘संगीत सागर’ ही पदवी दिली. कर्नाटक संगीत नृत्य अकादमीकडून त्यांना राज्य पुरस्कारानेही सन्मानित करण्यात आले.

बेळगावच्या Sangeet Kalakaar Sanghचे पहिले उपाध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी कार्य केले.

बेळगावसाठी त्यांचे खरे योगदान काय?

पं. व्ही. व्ही. उत्तूरकरांचे महत्त्व केवळ त्यांनी किती मैफली केल्या यामध्ये नाही. ग्वाल्हेर घराण्याची शास्त्रीय गायकी बेळगावच्या रसिकांच्या मनात रुजवणे, संगीत शिकणाऱ्या पिढ्यांना मार्गदर्शन करणे आणि शास्त्रीय संगीत सामान्य श्रोत्यांपर्यंत पोहोचवणे—ही त्यांची मोठी देणगी मानता येईल.

आज बेळगावच्या सांस्कृतिक इतिहासाकडे पाहताना अशा कलाकारांचे योगदान पुन्हा समोर आणणे आवश्यक आहे. कारण शहराचा इतिहास फक्त किल्ले, राजवाडे आणि राजकीय घटनांनी तयार होत नाही; तो स्वर, ताल, कला आणि कलाकारांच्या साधनेतूनही घडतो.

पं. नंदन जी. हेरळेकर यांच्या Belagaviच्या संगीत वारशावरील लेखमालेतील माहितीतून प्रेरित स्वतंत्र मांडणी.