सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात नेमकी कोणी केली? 1892 मध्ये भाऊसाहेब रंगारी, मग टिळकांची भूमिका काय?
सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात कोणी केली? हा प्रश्न विचारला की सर्वप्रथम नाव येते ते लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे. मात्र या इतिहासामध्ये भाऊसाहेब रंगारी यांचेही महत्त्वाचे योगदान आहे.
भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या अधिकृत इतिहासानुसार, 1892 मध्ये पुण्यात सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात भाऊसाहेब रंगारी यांच्या नेतृत्वाखाली झाली. त्यानंतर 1893 पासून या उत्सवाला अधिक व्यापक सार्वजनिक आणि लोकजागृतीचे स्वरूप मिळू लागले. या प्रक्रियेत लोकमान्य टिळकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली.
मात्र 1892 की 1893? याबाबत ऐतिहासिक मतभेद असल्याने हा इतिहास थोडा बारकाईने समजून घेणे आवश्यक आहे.
गणेशोत्सवाची परंपरा टिळकांपूर्वीची
सर्वात आधी एक गोष्ट स्पष्ट आहे—गणेशोत्सवाची सुरुवात टिळकांनी केलेली नाही.
महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाची परंपरा पेशव्यांच्या काळापासून असल्याचे मराठी विश्वकोशात नमूद आहे. सुरुवातीला हा उत्सव प्रामुख्याने धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपाचा होता.
नंतर गणेशोत्सवामध्ये सार्वजनिक सहभाग वाढू लागला आणि 1892–93 चा काळ सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
1892 : भाऊसाहेब रंगारींची भूमिका
भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या अधिकृत माहितीनुसार, 1892 मध्ये भाऊसाहेब रंगारी यांच्या नेतृत्वाखाली पुण्यात सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाला.
ट्रस्टच्या इतिहासानुसार, त्यांचे सहकारी नानासाहेब खासगीवाले यांनी ग्वाल्हेरमध्ये सार्वजनिक पद्धतीने साजरा होणारा गणेशोत्सव पाहिला. पुण्यात परतल्यानंतर त्यांनी भाऊसाहेब रंगारी यांच्याशी याबाबत चर्चा केली.
यानंतर काही प्रमुख व्यक्तींच्या सहभागातून सार्वजनिक गणेशोत्सव आयोजित करण्यात आला.
या सुरुवातीच्या उत्सवात तीन गणपतींचा उल्लेख आढळतो—
- श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती
- गणपतराव घोटावडेकर यांचा गणपती
- नानासाहेब खासगीवाले यांचा गणपती
दहा दिवसांचा उत्सव आणि त्यानंतर अनंत चतुर्दशीची मिरवणूक काढण्यात आल्याचे ट्रस्टच्या नोंदीत नमूद आहे.
त्यामुळे सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या इतिहासात भाऊसाहेब रंगारींचे नाव महत्त्वाचे आहे.
1892 चा दावा सर्वमान्य आहे का?
इथे महत्त्वाची ऐतिहासिक नोंद आहे.
भाऊसाहेब रंगारी ट्रस्ट 1892 हे सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीचे वर्ष मानते. मात्र काही इतिहासकारांच्या मते सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक स्वरूप 1893 मध्ये मिळाले.
या विषयावरील ऐतिहासिक वादावर Indian Express नेही प्रकाश टाकला आहे. त्यामुळे 1892 हे वर्ष भाऊसाहेब रंगारी ट्रस्टच्या अधिकृत इतिहासानुसार असल्याचे सांगणे अधिक योग्य आहे.
मग लोकमान्य टिळकांचे योगदान काय?
याच ठिकाणी टिळकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
1893 नंतर लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाला व्यापक सार्वजनिक आणि लोकजागृतीचे स्वरूप देण्यात मोठी भूमिका बजावली.
गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून लोकांना एकत्र आणणे, व्याख्याने, कीर्तने, पोवाडे, मेळे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करणे याला चालना मिळाली.
यामुळे गणेशोत्सव केवळ धार्मिक उत्सव न राहता सामाजिक संवाद आणि लोकजागृतीचे व्यासपीठ बनला.
ब्रिटिश राजवटीच्या काळात लोकांना एकत्र आणण्यासाठी अशा सार्वजनिक उत्सवांचे महत्त्व वाढले. टिळकांनी या व्यासपीठाचा वापर सामाजिक एकजूट आणि राष्ट्रवादी विचारांच्या प्रसारासाठी प्रभावीपणे केला.
1894 मध्ये टिळकांचा सार्वजनिक गणपती
भाऊसाहेब रंगारी ट्रस्टच्या इतिहासानुसार, 1894 मध्ये टिळकांनी सरदार विंचूरकर वाड्यात गणपती बसवला.
या उत्सवाच्या माध्यमातून सार्वजनिक कार्यक्रम आणि व्याख्यानांना चालना मिळाली.
याच काळात टिळकांच्या नेतृत्वामुळे गणेशोत्सवाचा प्रभाव पुण्याबाहेरही वाढत गेला आणि पुढे तो महाराष्ट्रातील मोठ्या सामाजिक-सांस्कृतिक चळवळीचा भाग बनला.
मग सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा खरा जनक कोण?
या प्रश्नाचे उत्तर एका शब्दात देणे योग्य ठरणार नाही.
भाऊसाहेब रंगारी:
ट्रस्टच्या अधिकृत इतिहासानुसार, 1892 मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीची मुहूर्तमेढ त्यांच्या नेतृत्वाखाली रोवली गेली.
लोकमान्य टिळक:
1893 नंतर त्यांनी या उत्सवाला व्यापक सार्वजनिक, सामाजिक, लोकजागृतीचे आणि राष्ट्रवादी स्वरूप देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
थोडक्यात—
सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभीच्या इतिहासात भाऊसाहेब रंगारींची भूमिका महत्त्वाची होती; तर त्याला व्यापक लोकचळवळीचे स्वरूप देण्यात लोकमान्य टिळकांचे योगदान निर्णायक ठरले.
हा निष्कर्ष 1892–93 च्या ऐतिहासिक संदर्भाचा सर्वात संतुलित अर्थ लावतो.
1892 ते 1894 : इतिहास एका नजरेत
1892 — भाऊसाहेब रंगारी ट्रस्टच्या नोंदीनुसार सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात.
1893 — सार्वजनिक स्वरूप अधिक व्यापक झाले आणि ‘केसरी’मध्ये त्याची दखल घेतली गेली.
1893 नंतर — लोकजागृती, व्याख्याने आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांना मोठी चालना.
1894 — टिळकांचा विंचूरकर वाड्यातील सार्वजनिक गणपती.
आजच्या गणेशोत्सवामागचा इतिहास
आज सार्वजनिक गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. धार्मिक कार्यक्रमांसोबत सामाजिक उपक्रम, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि जनजागृतीच्या विविध मोहिमा गणेश मंडळांमार्फत राबवल्या जातात.
या आधुनिक परंपरेची मुळे समजून घेताना भाऊसाहेब रंगारींच्या प्रारंभीच्या भूमिकेपासून लोकमान्य टिळकांच्या व्यापक लोकजागृतीपर्यंतचा प्रवास लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात कोणी केली?
भाऊसाहेब रंगारी ट्रस्टच्या अधिकृत इतिहासानुसार, 1892 मध्ये भाऊसाहेब रंगारी यांच्या नेतृत्वाखाली सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात झाली. मात्र 1892 आणि 1893 बाबत ऐतिहासिक मतभेद आहेत.
लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सव सुरू केला का?
नाही. गणेशोत्सवाची परंपरा टिळकांपूर्वीची आहे. टिळकांनी त्याला व्यापक सार्वजनिक आणि लोकजागृतीचे स्वरूप देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
भाऊसाहेब रंगारी कोण होते?
भाऊसाहेब रंगारी, म्हणजे भाऊ लक्ष्मण जावळे, पुण्यातील ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या नावाशी 1892 मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीचा दावा जोडला जातो.
टिळकांचा सार्वजनिक गणपती कधी सुरू झाला?
भाऊसाहेब रंगारी ट्रस्टच्या नोंदीनुसार, 1894 मध्ये टिळकांनी सरदार विंचूरकर वाड्यात गणपती बसवला.
हेसुद्धा वाचा :
.jpg)